Payday Loans

Zoek een boek



Mijn winkelwagen


De Groene Waterman. Een huis voor boeken, cultuur en ontmoeting

 
07 maart 2017
Poetin: een nuchtere analyse van het ontnuchterende
Verslag: Interview met de uitgeweken topjournalist Mikhail Zygar

Door Sjaak Oostenrijk, stagiair Taal- en Letterkunde: Nederlands, UA

Het regent pijpenstelenCwWt8YjXEAA-J8M en doorweekt passeer ik iemand die ik herken van reportages en documentaires terwijl ik de Groene Waterman binnentreed. Het betreft Mikhail Zygar, jarenlang mogelijk de belangrijkste onafhankelijke journalist in Rusland. Het was een vlug voorbijgaan, maar de indringendheid in zijn blik was moeilijk te ontgaan. Hij was alert en straalde kracht uit, daar bovenaan de trap naar de kelder. Maar in de ogen die mij razendsnel opnamen en inschatten scheen ook enige mistroostigheid door. In het geheel van zijn blik zag ik de bittere strijdvaardigheid van een rasjournalist die noodgedwongen zijn land verlaten heeft. Maar waarschijnlijk was dat projectie. Een verbeten scherpte bleek die avond hoegenaamd wel degelijk typerend voor Zygar. Je moet ook wel als Russische criticus van het Kremlin en verslaggever van bijvoorbeeld de anti-regeringsdemonstraties in Moskou in 2011 en 2012 en het Oekraïneconflict. Beneden aangekomen blijkt het er tamelijk rustig. Het weer zal daar ook een rol in hebben gespeeld, maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat het statuur van de figuur Zygar in deze contreien niet echt op waarde geschat wordt. Meer dan de helft van de aanwezigen meen ik als Russisch te identificeren. De mannen met zware ernst in het gelaat en de vrouwen in bontjassen of iets anders parmantigs. Het kan ook zijn dat een deel van hen uit Oekraïne afkomstig is. Zygars boek over het Rusland geleid door Vladimir Poetin, All the Kremlin’s Men (2015), sloeg daar net als in Rusland immers in als een bom. Dit boek, waar Zygar zeven jaar aan werkte en talloze (ex-)functionarisen binnen het Kremlin voor interviewde, staat niet toevallig centraal in het interview dat journalist en publicist Pieter Stockmans deze avond bij hem zal afnemen. In de publicatie beschrijft Zygar Poetin als individueel buitengewoon machtig en hem en zijn entourage als opportunistisch, bijzonder trots dan wel ijdel, improviserend gehaaid, intern niet almachtig en zeer paranoïde. Die laatste drie karakteriseringen zouden mij het meest doen opkijken in de loop van de avond. Zygar schetst een Kremlin dat dikwijls eerder aanrommelend reactief is dan meesterlijk manipulatief, zoals wij Poetin en co in het Westen vaak percipiëren –een beeld dat in Rusland overigens in positieve zin gecultiveerd wordt. Een Kremlin dat ook binnenlands af en toe voor voldongen feiten wordt gesteld. En een Kremlin dat niet alleen allerhande complottheorieën de wereld in blijkt te sturen, maar ook werkelijk in veel van zulke verholen samenspanningen gelooft.

 

Afgelopen jaar verliet Mikhail Zygar na jarenlange bedreigingen zijn vaderland. Gedurende eind 2016 verbleef hij in de schrijversflat van PEN Vlaanderen, de lokale afdeling van de wereldwijde auteursvereniging ter ondersteuning van persvrijheid. Pieter Stockmans (MO* Magazine), goed bekend met Rusland en actief als oorlogscorrespondent, een functie die Zygar ook jarenlang heeft bekleed voorafgaand aan diens carrière bij de televisie en als schrijver, vangt het interview aan met het uiten van zijn waardering voor zijn gesprekspartner.

Kremlintrouw
Aanvangend verwondert de interviewer zich over het door Zygar beschreven vermogen van het omvangrijke Moskovische leger bureaucraten om naadloos de ongeschreven regels van de wensen van hun bovengeschikten te volgen. Instemmend haakt de Russische onderzoeksjournalist in door Poetins opmerkelijke, twee maanden durende verdwijning in 2013 in herinnering te roepen. De machine bleef toen vlotjes doorlopen. Er werden zelfs grote beslissingen genomen. Zo zette vertrouweling Aleksander Zoekov een actie in touw tegen een door hem vermoed complot om de positie van de waarschijnlijk zieke Poetin te ondergraven. In vloeiende samenwerking met het bureaucratisch apparaat, uiteraard. Op eenzelfde manier werd ingegrepen tegen mogelijke uitingen van latent Amerikaans imperialisme, of ‘inter-Amerikanisme’ zoals Zygar het noemt.

De grote Amerikaanse samenzwering 

De dialoog tussen Stockmans poetin-janoekovitsj-1024-afp_0en Zygar leidt al gauw tot een volgende anekdote uit All the Kremlin’s Men. Over hoe Poetins machtspositie na de Russische verkiezingen van 2004 dermate geconsolideerd was, dat veel door de wol geverfde, Poetingetrouwe politieke strategen en spindokters overbodig waren geworden in hun thuisland. Een behoorlijk aantal van hen vertrok daarop naar Oekraïne, alwaar ze voor de pro-Russische premier Viktor Janoekovitsj aan de slag gingen. En dus indirect voor Poetin. Die steunde zijn Oekraïense semivazal tenslotte intensief. Niet in de laatste plaats financieel. De ‘politieke techneuten’ kregen de Oekraïense politiek in een spoor dat Rusland goed gezind was: eind 2004 ging Janoekovitsj op voor het presidentschap van zijn land. Hij verloor de eerste ronde desondanks nipt van zijn liberale, pro-Europese tegenstrever Viktor Joesjtsjenko, maar binnen het neergestreken Russische apparaat was er een groot vertrouwen in een andere beeld bij de tweede ronde. Bij een receptie in de Amerikaanse ambassade te Moskou vroegen enkele van de spindokters in kwestie zich zelfs hardop af waarom de Amerikanen nog niet wisten wie de presidentsverkiezingen van begin november 2004 ging winnen. In Oekraïne was het immers zonneklaar.

Met behulp van paardenmiddelen als eenzijdige berichtgeving ten faveure van Janoekovitsj, uitgebreide verkiezingsfraude, bedreigingen, geweld en censuur won Janoekovitsj de tweede ronde van de Oekraïense presidentsverkiezingen uiteindelijk met een toch nog krappe marge. De aansturing van de uitslag en zeker de verkiezingsfraude waren nochtans te opzichtig geweest. Dit leidde tot de fameuze Oranjerevolutie en een hernieuwde tweede ronde, die Janoekovitsj overduidelijk verloor. De Russische strategen weigerden echter elke vorm van schuld op zich te nemen. Ze weten het uiteindelijke verlies aan een tekort aan investeringen vanuit Rusland. De VS zouden Joesjtsjenko stomweg meer gesteund hebben. Deze anekdote van Zygar blijkt een illustratie van zijn constatering dat het sentiment dat Amerika Rusland op alle manieren poogt te ondermijnen tot in de absolute top van de Russische macht gevoeld wordt. Zelfs Poetins entourage gelooft in een weerspannig en ingrijpend Amerikaanse anti-Ruslandcomplot.

Deze paranoia werd versterkt toen volgend op de Oranjerevolutie bleek dat de Rozenrevolutie in Georgië na enkele hervormingen van de nieuwe machthebbers in die republiek uitliep op een pro-Westers beleid en toen de door Poetin gesteunde presidentskandidaat in Abchazië ongelukkig verloor, zo vervolgt Zygar. In Kirgizië voltrok zich onverwacht eenzelfde scenario. Het geloof in een anti-Russisch complot was compleet en is tot op de dag van vandaag een factor van invloed in het beleid van het Kremlin. Deels omdat beleidsmakers als Zoekov uit zelflegitimering en verantwoordelijkheidsverwerping geneigd waren en zijn om het vermeende Amerikaanse gevaar te blijven benadrukken. Dat een sfeer van angst en nijd jegens een grote, gedeelde vijand tevens autoritairder beleid helpt te rechtvaardigen, zegt Zygar er niet bij. Maar hij poogt dan ook het beeld dat het anti-Amerikaanse discours vanuit het Kremlin puur propagandair, strategisch is, te ontkrachten. Ze geloven er daadwerkelijk in.

De ad hoc-annexatie
de-krim-e1422002359657Ondertussen verschuift het gesprek richting een andere grote misconceptie over Poetin en zijn mannen volgens Mikhail Zygar: dat het geniale tactici zijn die hun nauwgezette lange-termijnplannen minutieus werkelijkheid laten worden door zeer grondige campagnes bestaande uit allerhande doortrapte manipulatie- en sturingstechnieken. Ja, zegt Zygar, als je oppervlakkig terugkijkt lijkt het steeds alsof er al die tijd een groot plan was. Alsof Poetin een marionettenmeester is. Maar in werkelijkheid heeft het machtscollectief in het Kremlin geen uitgewerkt lange-termijnplan. Gewiekst zijn ze wel en het uitvoerend bestel kunnen ze wel degelijk minutieus aansturen. Van permanente visionaire infiltratie is evenwel beslist geen sprake, drukt de doorlopend begeesterd klinkende journalist het publiek op het hart. In werkelijkheid blijken externe factoren telkens weer bijzonder invloedrijk en excelleert het Kremlin vooral in slagvaardig ad hoc-beleid. Stockmans reikt hiervoor de Maidanopstand aan, waar Zygar gretig op inhaakt. Dat veroorzaakte grootse paniek in Moskou, vertelt hij indringend. Retrospectief is er, ook middels subtiele propaganda, een beeld ontstaan dat de respons op de grootschalige pro-Europese protesten tegen president Janoekovitsj tot in de puntjes voorbereid was. Dat er rekening gehouden was met een dergelijke wending. Dat bedacht was hoe die vervolgens uitgebuit zou kunnen worden. In realiteit wist het Kremlin aanvankelijk volstrekt niet hoe te reageren op deze tweede afkering van hun westelijker gelegen broedervolk na de Oranjerevolutie. Ze hadden juist ingezet op een herverkiezing van Janoekovitsj, wat ineens ontegenzeggelijk niet meer ging gebeuren. Vanuit een soort crisisberaad, zo legt Zygar uit, kwam toen pas voor het eerst ‘de Krimkwestie’ ter sprake in het Russische machtscentrum. Als de nieuwe Oekraïense leiders erg pro-Westers worden, kunnen we de boel maar beter flink destabiliseren, was de gedachte.

In december 2013 volgden aldus Zygar de eerste operaties op de Krim. Strak gepland waren ook deze niet; een (snelle) annexatie was niet per se de opzet. Destabilisatie alleen volstond ook. De operaties van eind 2013 brachten niettemin een kettingreactie op gang die de Russische machthebbers ertoe dwong flink te gaan improviseren. Het was dan ook opportunistische improvisatie die uiteindelijk het vertrek van de Oekraïense macht van het schiereiland uitlokte. Toen annexeren vrij onverwacht een redelijk eenvoudige, concrete mogelijkheid bleek te zijn, heeft het Kremlin die kans aangegrepen. Na de aanhechting van Zuid-Ossetië in 2008 was de internationale verontwaardiging van korte duur. Dus waarom zou dit niet tamelijk snel overwaaien? Zo was de redenering vanuit het centrum van de Russische macht, legt Zygar uit.

Decentraal opportunisme
Eenzelfde toevalligheid als bij de annexatie van de Krim tekent de rol van het Kremlin in het oosten van Oekraïne. Poetin en zijn mannen steunden de aldaar oplaaiende gevechten aanvankelijk niet. Er waren geen orders toe, aldus Zygar. Vervolgens licht hij dit toe met informatie die mijn wenkbrauwen opnieuw doet rijzen: er was desalniettemin wel degelijk een aanzienlijk aantal Russische militairen actief in de Donbass, zelfs Russisch militair materieel, maar dit was niet centraal gestuurd. Behalve dat het Kremlin dus helemaal niet zo visionair is en keer op keer improviserend macht uitoefent, heeft het klaarblijkelijk geen absolute binnenlandse macht. De macht binnen Rusland is kennelijk enigszins decentraal, tegen wil en dank van het regeringscentrum. Ondanks dat buitengewoon vloeiend lopende bureaucratisch bestel. Zygar betoogt verder hoe Poetin en co de door hen niet gecontroleerde rol van landgenoten in het oosten niet veroordeelde en zelfs zag als eventuele hefboom voor iets groters.

De gewapende opstand in Oost-Oekraïne was wederom een onvoorziene wending, waarop het Kremlin ditmaal afwachtend reageerde. Tot het MH-17-incident. Nadat dit toestel van Malaysian Airlines door een Russische luchtafweerinstallatie vanuit het Donetsbekken uit de lucht was geschoten, waarbij alle omzittenden het leven lieten, was het gedaan met de observerende houding van het Russisch centraal gezag. Volgens ingewijden die Zygar sprak, zat de schrik er in het Kremlin toen goed in. De sancties die de internationale gemeenschap had ingesteld tegen Rusland zouden nu zeker niet snel verdwijnen. Met dat in het achterhoofd besloot het Kremlin dat het zich nu net zo goed actief kon gaan mengen in het Oost-Oekraïneconflict. Het had niets meer te verliezen.

buk18july14-489758Over deze passage van zijn vertoog spreek ik Zygar achteraf aan. Voor mij als Nederlander was de MH-17-ramp een haast traumatische ervaring. Bijna tweehonderd volkomen onschuldige landgenoten van mij kwamen daarbij om het leven. Zonder reden, zonder dat iemand verantwoordelijkheid nam. De meeste Nederlanders kennen via-via of directer wel een slachtoffer. Oorlog drong even meedogenloos onze veilige NAVO-bubbel binnen. Na de ramp werd het al snel duidelijk dat het vliegtuig vanuit rebellengebied neergehaald was. Maar de Russen schoven de schuld in de schoenen van de Oekraïners. Normaliter ben ik een weloverwogen, rationeel persoon, maar ik betrapte me er in de weken volgend op het incident op dat ik alle Russen onuitstaanbare schoften vond. Ik wou er beslist geen tegenkomen. En nu stelt een uitstekend ingelichte onafhankelijke Russische journalist desgevraagd dat de BUK-raket, het type afweergeschut dat de MH-17 neerhaalde, inderdaad Russisch was en inderdaad in de Donbass stond op het moment van de crash, maar dat dit niets van doen had met het Kremlin! Sterker nog, in het gesprek op het kelderpodium noemde Zygar de MH-17-crash expliciet dé game changer waarna het Russische centrale gezag zich met de oorlog in Donetsk en Loehansk ging bemoeien. Zwaar legermaterieel dat zonder toestemming van de legertop of het regerend kabinet naar het buitenland wordt vervoerd en ingezet: zoiets kan in Rusland, drukt Zygar me op het hart. Dat hij als Rus toegeeft dat het wel degelijk Russen waren die het vliegtuig uit de lucht schoten, maakt dat ik hem geloof. Het waren de Russen, maar gek genoeg niet het Kremlin. Het doet me afvragen of Poetin en zijn entourage door zulke hiaten in hun binnenlandse macht zo vatbaar zijn voor paranoia, voor het idee dat ze ondermijnd worden. En of het zich daardoor nog gretiger als onaantastbaar presenteert, waar zelfs het Westen dus intrapt. Het zou er zomaar aan bij kunnen dragen, in ieder geval.

De uiteindelijke ad hoc-aanpak van het Kremlin aangaande de Donbass werd om ‘vakantiekrachten’ uit het Russische leger naar de eerder op eigen houtje handelende Russisch-nationalistische militairen en etnisch Russische Oekraïense rebellen te sturen. De tactiek was die van bevriezing. De status-quo waarbij Donetsk en Loehansk in handen van de rebellen zijn, moest worden gehandhaafd. Niet voor niets is dit nog altijd hoe de kaarten liggen. Midden februari 2017 is er voor het eerst een geslaagd staakt-het-vuren afgekondigd voor de regio, zonder dat er eerder veel veranderd was. Daarnaast heeft Moskou onlangs identiteitspapieren van de nieuwe onafhankelijke Donbassrepublieken ‘tijdelijk’ geldig verklaard voor gebruik in Rusland.

De held Assad, geholpen uit eigenbelang
Na het Oekraïneconflict verlegt Stockmans de focus naar Ruslands steun aan Bashar al-Assad. Waarom gaat Poetin daar zo ontzettend ver in? Zygar springt happig op zijn vraag in. Ten eerste, zo vangt hij aan, is Assad de enige pro-Russische leider in het Midden-Oosten. De ambitie van Poetin en zijn entourage om van Rusland weer een ware wereldmacht te maken, vereist een zo groot mogelijk aantal bondgenoten, zeker op strategisch belangrijke plaatsen. Belangrijker echter is dat het Kremlin ook in dezen sterk beïnvloed wordt door het geloof in het grote Amerikaans-imperialistische complot. Op de Russische staats-tv is de Arabische Lente niet toevallig veelvuldig gekenschetst als internationaal, door de VS aangestuurd complot. De bedoeling zou zijn geweest om een dominoreactie te genereren waarbij bevolkingen van autoritair geleide landen opgehitst zouden worden tegen het regime dat hun bestuurde. Een domino-effect dat in Rusland had moeten eindigen. Hoge functionarissen die Zygar sprak, waren hiervan overtuigd. Dat Assad het Syrische steentje nooit heeft laten omvallen, hoe gruwelijk hij dat ook bewerkstelligde, is iets waar het Kremlin hem dan ook erg dankbaar voor is. Vaak wordt de band tussen Rusland en Syrië verklaard op basis van het bondgenootschap uit de Sovjettijd en de Middellandse Zeehaven in Tartus die Assad de Russen ter beschikking stelt. Zygar benadrukt echter dat de connectie pas recent uitgekristalliseerd is. Met het uiteenvallen van de Sovjetunie losten de oude internationale connecties op. En de band tussen Rusland en Syrië ging begin deze eeuw het niet veel verder dan wat wapenhandel waar vooral corrupte functionarissen en ministers aan verdienden, aldus Zygar. De marinebasis in Tartus is ook tamelijk bescheiden. De hedendaagse steun aan het Syrische regime is te zien als verloning voor Assads rol in het ondermijnen van het Amerikaans imperialisme. Toch moeten we hierbij niet vergeten dat Rusland lange tijd geen actie ondernam, tekent Zygar hierbij aan. De Syrische burgeroorlog begon medio 2011 en pas eind september 2015 begonnen de Russen zich in de strijd te mengen. Dit terwijl Assad smeekte om Russische steun, verkondigt de uitgeweken journalist met grote ogen.

Terugkijkend veranderdeg20-brisbane-afp Ruslands houding ten overstaande van Syrië drastisch in 2014, licht Zygar toe. Na het escaleren van het Oekraïneconflict was de Euraziatische grootmacht geïsoleerd geraakt op het internationale toneel. Buitenlandse leiders betrokken Poetin nergens meer bij. In plaats daarvan deden ze Rusland zuchten onder sancties. Ingewijden vertelden Zygar over hoe vernederend dit werd gevonden door hun president. Met als dieptepunt de G20-top te Brisbane in 2014. Poetin dineerde er moederziel alleen, als een verstotene. Op de gebruikelijke foto met alle twintig wereldleiders en regeringshoofden van aanvullend uitgenodigde landen stond Poetin uiterst links. Ver van het midden, ver van de invloed en de waardering. Dit was het omgekeerde van wat hij wou. Een oplossing vond het Kremlin uiteindelijk in participatie in de anti-IS-coalitie. In een toespraak voor de VN verklaarde Poetin deze coalitie gelijk aan het verbond van de geallieerden tegen Hitler. Het nemen van deze verantwoordelijkheid wierp zijn vruchten af. Men praatte weer met Rusland. Het land deed er weer toe. Eerdere kou in de lucht met Turkije, over een neergehaalde Russische straaljager en leidend tot Russische sancties tegen de Turken, verdween eveneens als sneeuw voor de zon. Inmiddels zijn deze twee gelijksoortig autoritaire, semi-autocratische regimes elkaar zelfs ronduit goed gezind. En kneedt het Kremlin de relatie met Syrië om tot voortvloeiend uit een zeer lange, rijke onderlinge traditie.

De feitelijke Russische samenzwering
Vervolgens verlegt Zygar het gesprek naar de olifant in de Russische kamer, het onderwerp dat na de val van de Muur nooit verdwenen is: de relatie met de Verenigde Staten. Dat Hillary Clinton haar tegenstrever in de Amerikaanse predidentsverkiezingen, Donald Trump, eind oktober van het vorige jaar een marionet van Poetin had genoemd, deed de Russische president volgens Zygars informatie schuifelen op z’n stoel. “Die vent die onschuldige mensen doodt,” had Clinton eraan toegevoegd. Voor het Kremlin was het een ongemakkelijke Koude Oorlogflashback geweest, aldus Zygar.

Inmiddels zijn donald-trump-hillary-clinton-debateer nochtans sterke aanwijzingen dat Moskou zich actief heeft bemoeid met de verkiezingen in de VS. Dankzij Russische hackers zijn talrijke e-mails van het bestuur van de Democratische partij en Clintons campagneleider John Podesta bij WikiLeaks terecht gekomen. Dit beïnvloedde de Amerikaanse verkiezingen zonder meer: de publiciteitsmachine rondom Trump putte gretig uit de meest compromitterende inhoud. Zo berichtten rechtse media uitvoerig over Clintons vermeende dedain jegens de everyday American, over dat Clinton wel degelijk wist dat bondgenoten Saudi-Arabië en Qatar steun hadden verleend aan IS, over dat het Democratische Partijbestuur de campagne van Clintons tegenstrever in de voorverkiezingen, Bernie Sanders, actief tegen had gewerkt. Maar twee onderwerpen uit dit e-maillek goten met name olie op het vuur dat de Democraten bedreigde. Als eerste bleek dat de meeste donateurs aan de Clinton Foundation buitenlands waren. Trump zelf verdraaide dit tot buitenlandse steun aan de campagne van zijn rivaal. Het tweede onderwerp was het explosiefst: tussen de e-mails zat een nu beruchte ‘Wall Street Speech’ uit 2013, waarin Clinton haar relatie met de financiële wereld voldaan als uitstekend beschrijft en haar bankierspubliek voorts uitdrukkelijk paaiend bejegent. Dit laatste heeft waarschijnlijk veel Democratische kiezers doen besluiten om thuis te blijven of zelfs om voor het alternatief: de heilige-huisjes-omschoppende outsider Trump, te gaan.

Naast dit alles is inmiddels gebleken dat President Trumps veiligheidsadviseur Michael Flynn alsook de huidige minister van justitie in de VS, Jeff Sessions, tijdens Trumps campagne contact hadden met Russische functionarissen. Eerstgenoemde is hierom vervolgens alweer uit zijn ambt gezet, waarna duidelijk werd dat hij de Russische ambassadeur voor de VS had ontmoet samen met Jared Kushner, Trumps schoonzoon en officiële ‘senior’ adviseur. Deze informatie doet me afvragen of het Kremlin zich wel degelijk onheus bejegend voelde toen Clinton Trump expliciet aan Poetin koppelde, zoals Zygar schetste. Voelde het zich niet eerder betrapt? Ik ben benieuwd wat hij er nu over te zeggen zou hebben. Natuurlijk waren de FBI en CIA begin december nog niet naar buiten getreden met hun conclusie dat er vanuit Rusland invloed uit was geoefend op het verloop van de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Bovendien heeft Zygar over het toen nog tamelijk verse gerucht van Russische inmenging niet direct kunnen spreken met zijn bronnen. Dit doet mij dan ook volstrekt niet twijfelen aan de afgewogenheid van All the Kremlin’s Men en Zygars verdere oordelen en observaties.

Amerikaans respect ter rehabilitatie van het Sovjetego
864x486Stockmans en Zygar gaan nog even door over de verhouding tussen Rusland en Amerika. In All the Kremlin’s Men neemt deze niet toevallig een erg prominente rol in. De VS zijn per slot van rekening het invloedrijkste land ter wereld en bovendien de historische rivaal van Rusland. Trump is al de vierde Amerikaanse president die Poetin als leider van de voornaamste wereldmacht meemaakt. In zijn boek beschrijft Zygar tot in detail hoe de Russische relatie met Amerika zich onder Poetins bewind ontwikkeld heeft. Dat roept een beeld op van Russische intenties en verlangens dat behoorlijk afwijkt van de gebruikelijke Westerse interpretatie. Van quitte af aan wou Poetin vooral vrienden maken met de VS, verkondigt Zygar. Het sluit aan bij zijn betoog dat de Russische neo-tsaar boven alles gerespecteerd wil worden. Gelijk Rusland als geheel heeft Poetin last van een sluimerend minderwaardigheidscomplex. De knieval van het machtige Sovjetrijk en de gênante doorstart onder Boris Jeltsin maakt dat het Kremlin in lijn met het volk maar wat graag compenseert door een zo groot mogelijke rol op het internationale toneel te vervullen. Rusland wil ertoe doen, gewaardeerd worden. Poetin en co spelen derhalve maar wat graag blufpoker. Op pragmatische en dikwijls improviserende wijze trachten ze de trots van weleer opnieuw te rechtvaardigen. Manipulatie en intimidatie zijn middelen die ze ten behoeve van deze zelfinflatie niet schuwen. De opblaastanks die het Russische leger tot zijn beschikking heeft, zijn in dezen bijzonder allegorisch. Aangezien de ondergang van de Sovjetunie onmiskenbaar door invloed van buitenaf beïnvloed is, gaat dit minderwaardigheidscomplex in Rusland erg gemakkelijk gepaard met paranoia. En dan in het bijzonder jegens de Verenigde Staten, zoals eerder in dit artikel al is toegelicht. Volgens Zygar is deze Amerikaparanoia nochtans beslist geen blinde haat; waardering is wat het Kremlin vooral verlangt van de VS. Rehabilitatie van het Sovjetego.

Vergeefse vlijerij
enhanced-buzz-25984-1395684183-13Nu vertrok Bill Clinton al snel na het aantreden van Poetin, waardoor deze aanvankelijk zijn focus afstelde op de Britse premier Tony Blair, legt Zygar uit. Geamuseerd steekt hij vervolgens een kleine anekdote af over hoe Poetin de nieuwe Amerikaanse president, George W. Bush, wist in te palmen: het Kremlin vernam dat Bush een erg gelovig man was, en besloot daarop de pathoskaart te spelen. Een persoonlijk verhaal met een religieuze inslag zal vast indruk op hem maken, was de gedachte. En dus vertelde Poetin Bush bij hun eerste ontmoeting over hoe hij tijdens een trektocht eens had meegemaakt dat de hut waarin ze wouden overnachten, afbrandde. Waarna er niets meer van overeind stond, op één paal na. Een paal waar een kruis aan hing, onaangeroerd. Poetin had het juist weten te spelen: Bush was onder de indruk. Na de aanslagen van 11 september 2001 was Poetin vervolgens de eerste buitenlandse leider om Bush te bellen en hij steunde de Amerikanen in hun daaropvolgende operatie in Afghanistan. Hij deed dus echt zijn best.

Maar ondertussen bleef de NAVO zich maar uitbreiden in Oost-Europa. Zelfs buurlanden van Rusland werden door de organisatie ingelijfd. Ondanks Poetins inspanningen op Bush te paaien, zag hij ook Litouwen lid worden. Zygar beschrijft dit als bijzonder vernederend voor het Kremlin. In 2004 volgde met de Oranjerevolutie dus een bijzonder grote tegenslag en werd Bush herkozen. Het was gebleken dat Poetin hem aankon, maar dit leek niet bepaald effect te sorteren. Als klap op de vuurpijl lanceerde het Witte Huis vervolgens de Bush-Doctrine, ter stimulering van democratie en vrijheid wereldwijd. Net na de verschillende ‘kleurenrevoluties’ in Oost-Europa –afgezien van die in Oekraïne en de Georgische Rozenrevolutie zonder al te grote gevolgen- kwam dit als een klap in het gezicht van Poetin, verkondigt Zygar. Wederom een Koude Oorlog-flashback, denk ik bij mezelf. Hierop begon de VS-paranoia wederom te woekeren. Het Kremlin was ervan overtuigd dat de Amerikanen talloze groeperingen in voormalige Sovjetlanden hadden opgejut tegen Rusland en of voor de NAVO of de EU. Poetin en zijn entourage voelden zich geïntimideerd, stelt Zygar.

De hypocrisie van het Westen
Dat de binnenlandse steun voor de regering-Bush na orkaan Katrina ineens kelderde, verbaasde het Kremlin dan ook mateloos. De VS bleken toch niet zo’n stabiele gigant, zo had één van Zygars bronnen het geformuleerd. Dit wakkerde het wantrouwen jegens Amerika nog verder aan. Het was een les voor de Russen. De VS waren blijkbaar een bijzonder onbetrouwbare partner. Het land speelde vals, zette anderen op dwaalsporen door het hoge woord te voeren over vrijheid en democratie, maar er zelf maling aan te hebben. Links lullen, rechts vullen. Vanuit dezelfde gedachtegang zouden ook Bush’ diplomatischere opvolger Barack Obama en de Duitse bondskanselier Angela Merkel door het Kremlin voortdurend als hypocriet bestempeld worden. Niet zomaar als propaganda; dit geloofde men in Moskou ook daadwerkelijk, benadrukt Zygar opnieuw. Poetin is wel degelijk een manipulatieve autocraat, alleen geen geniale. Een Sint-Petersburgse journalist hoorde ik het onlangs als volgt duiden: Poetin probeert zijn volk voor te houden dat democratie nergens ter wereld werkt, dat het een huichelachtige façade is. In Russische media lijkt het doorgaans alsof het een puinzooi is in Europa en de Verenigde Staten. Malfuncties in Rusland poogt het Kremlin zodoende weg te relativeren. Door informatieontzegging bezigt Moskou dus relatieve deprivatie; als je niet weet dat je iets mist, mis je het niet. Een ideale situatie dus voor totalitarisme en monocratie.

Op politico.eu beschrijft journaliste Molly McKew het Kremlins houding jegens de Westerse verlichtingswaarden waar de democratie en spreiding van de machten uit voort zijn gekomen als psychologische oorlogsvoering. Door de kenbaarheid van de wereld te ondermijnen voor individuele wereldburgers, zouden Poetin en co mondiaal verdeel-en-heers spelen. Zij verwoordt dit als volgt; 'Die oorlog wil - thuis en in het buitenland - naast onze waarden, ook onze democratie en onze institutionele orde vernietigen; hij wil onze capaciteit om feiten van fictie en moreel goed van slecht te onderscheiden uithollen, en ons overtuigen dat we beslissingen moeten nemen die haaks staan op ons eigenbelang'. Op basis van de inzichten van Mikhail Zygar kan ik niet anders dan concluderen dat ook wij in het Westen paranoïde kunnen zijn richting Rusland. Omgekeerd zijn ook wij vatbaar voor het geloof in een groot, geniaal en kwaadaardig Russisch complot. Zygar zou McKews ponering dan ook gemakkelijk overtuigend verwerpen als flink overdreven.

De populistische belofte
De nieuwe Amerikaanse president Donald Trump wordt heel anders gezien door het Kremlin dan zijn voorgangers en de meeste Westerse politici. Het ziet de nieuwe president van de VS als een nieuwe kans. Trump is immers overduidelijk pragmatisch, niet-moralistisch. Hij lijkt te zeggen wat hij denkt. Bovendien is hij een zakenman, wat hoop schept voor een minder omzichtige politieke communicatie. Met hem moeten deals te sluiten zijn. Net zoals het Kremlin altijd goed zaken kon doen met de zelfingenomen populist Silvio Berlusconi en de pragmatisch-autoritaire Gerhard Schröder. De Russische inmenging in de Amerikaans presidentsverkiezingen zijn dus duidelijk gemotiveerd. En in Moskou’s ogen een koekje van eigen deeg. Desondanks stelt Zygar overtuigend dat het Kremlin de overwinning van Trump net zoals nagenoeg de voltallige intellectuele elite in het Westen niet had verwacht.

Voorafgaand aan dit jaar lukte het Poetin dus niet om respect te herwinnen bij de vroegere aartsvijand. Vooral de wat oudere politiek actieve Republikeinen zijn nog altijd erg beducht op het Russische gevaar en zelfs vatbaar voor het idee van een groot Russisch imperialistisch complot, maar van ontzag is geen sprake. En de jongere Democratische stemmers zien in de totalitaire bijna-alleenheerser in het Kremlin gemakkelijk een boeman. Poetin heeft echter het voordeel van de tijd, aldus Zygar. Hij kan gewoon op zijn troon blijven zitten, gezien zijn greep op de macht bijzonder solide is. Ondanks het onbedoelde decentalisme dat voortvloeit uit zijn pragmatische stijl. Met de huidige Amerikaanse president kan dat wachten wellicht al rap zijn vruchten afwerpen voor Moskou. Trump heeft zich tenslotte meermaals bewonderend uitgelaten over Poetin, weigert de Russische inmenging in de presidentsverkiezingen te veroordelen en heeft met Rex Tillerson zelfs een goede vriend van het Kremlin als minister van Buitenlandse Zaken. Poetin en zijn entourage zien dit begrijpelijkerwijs als veelbelovend. Wel vraag ik me af of Rusland uiteindelijk veel zal hebben aan de onkundige, kleinzielig narcistische hoogste man bij de Amerikanen. Hij mag dan een mentaliteit hebben voor deals, erg consistent blijkt hij allerminst. Laat staan berekenbaar.

Zygar noemde francois-fillon-vladimir-putin-e1480092763395voorts François Fillon dan wel Marine Le Pen als verhoopte partners van Rusland in Frankrijk. Inmiddels lijkt het erop dat de rechts-conservatieve Fillon de presidentsstrijd na hardnekkige fraudebeschuldigingen onmogelijk zal kunnen winnen. Ook Le Pen heeft te maken met fraudebetichtingen vanuit het Europees Parlement, maar zal de mogelijke consequenties daarvan zoals het er nu naar uitziet over de Franse presidentsverkiezingen heen kunnen tillen. Van haar is ook meer dan van Fillon bekend dat ze Rusland zeer gunstig gezind is. Zo wil ze, indien ze president wordt, de annexatie van de Krim erkennen. Ook zijn er zeer aannemelijke aanwijzingen dat haar partij Front National, net als verscheidene andere anti-EU-partijen in Europa, via-via geld tot haar beschikking heeft gekregen vanuit Rusland. Natuurlijk zijn niet alle complotten vanuit Rusland ingebeeld.

Wereldmacht light
Afsluitend lijkt Zygar de kans dat iemand in de zaal nog gelooft in een Russisch imperialistisch complot te willen nullificeren. Daarvoor gaat hij nog even in op de band met de Arabische Wereld. Die stelt bijzonder weinig voor, stelt hij. Behalve momenteel met het Syrië van Bashar al-Assad, heeft Rusland eigenlijk geen enkele vorm van intensief contact met een Arabisch land. Eerder heeft het Kremlin wel wapens geruild voor Sovjetschulden, maar meer niet. Hier gaat Zygar natuurlijk voorbij aan het Russische bondgenootschap met Iran, door niet over het Midden-Oosten te spreken, maar over de Arabische Wereld. Verder zijn de militaire bases die Rusland had op Cuba en in Vietnam in 2000 gesloten. Rusland is probeert in ieder geval in fysieke zin niet meer de wereldmacht te zijn zoals het Sovjetrijk dat beoogde, lijkt Zygar te willen verkondigen.

Het liefst volgens het boekje
Misschien heeft dat te maken met dat Poetin alles volgens het boekje wil doen volgens de schrijver-journalist. Kennelijk is Poetin wel een halve tiran, maar niet monomaan. Ook al gaat het hier natuurlijk wel om Poetins eigen boekje. Zo haalt hij aangaande de Krim volgens ingewijden graag aan dat volgens VN-handvesten naties zelf moeten beslissen over de soevereiniteitsstatus van een gebied. Hierin is ‘naties’ allicht ambigu: het kan een volk binnen een staat betekenen, evengoed als de staat als geheel. Omdat het merendeel van de bewoners van de Krim de overgang naar Rusland toejuichten in een referendum, vindt Poetin oprecht dat de annexatie volkomen legaal is. Ook volgens internationaal recht dus. Vladimir Poetin als juridisch ootmoedige leider: deze typering van Zygar wil er bij mij maar moeilijk in. Zelfs al zou je aanvoeren dat alle mensenrechtenschendingen van het Russische regime niet direct tot Poetin te herleiden zijn, wat al buitengewoon weinig plausibel klinkt, dan zou een regelziftende president daar toch wat aan willen doen? Het VN-statuut aangaande nationale soevereiniteit is, zo erkent ook Zygar, in ieder geval niet bedoeld zoals Poetin het uitlegt. Wel past Poetins verlangen naar respect binnen deze typering; het respectabelst is degene die wint volgens de regels. Niet dat alle winnaars een heldere kijk op de regels hebben, natuurlijk.

Sovjetherverdeling
Op de vraag van Stockmans of Poetin aangaande de Krim niet gewoon een misstap van Nikita Chroesjtsjov recht wou zetten, reageert Zygar correctief. Het is een misverstand dat Chroesjtsjov namens Rusland de Krim cadeau heeft gegeven aan Oekraïne. Op het moment van afstaan van het schiereiland stond de Sovjetleider buitenspel, legt Zygar uit. Het Politbureau besloot ertoe omwille van een nijpend watertekort op de Krim waarvan ze dachten dat Oekraïne het vanwege de landverbinding makkelijker op kon lossen. Het viel toch allemaal onder de Sovjetunie en zo was Rusland een groot economisch probleem armer.

Een vacature te midden van absolutistische intimidatie
201035EUP502Volgens de huidige grondwet kan Poetin tot 2024 aan de macht blijven. En, overeenkomstig met Zygars stelling dat Poetin een man met eerbied voor de spelregels is, heeft deze de grondwet nooit gewijzigd. Het was Dimitri Medvedev die in zijn tussenpauselijke periode de presidentiële termijn van vier opschroefde tot zes jaar. Wellicht omdat Poetin na 2024 wederom op de premiersstoel zal zetelen, waarbij Medvedev zomaar wederom als zijn plaatsvervanger kan fungeren. Vooralsnog identificeert Zygar het gebrek aan enige vorm van geloofwaardige oppositie als het grootste probleem omtrent Poetins herverkiezing in 2018. Mensen moeten voor de geloofwaardigheid en de binnenlandse steun wel massaal naar de stembus trekken. Het Kremlin is daarom volgens hem serieus op zoek naar een betere rivaal dan de oude clowns die momenteel hun gang mogen gaan. Terwijl hij dit verkondigt, vraag ik me af waarom Boris Nemtsov geliquideerd is. Waarschijnlijk was hij stomweg te kritisch. Met ‘rivaal’ bedoelt Zygar ook vast niet iemand die diametraal tegenover Poetin staat. De sociale activisten in Rusland, legt Zygar uit, halen het dan ook niet in hun hoofd de politiek in te gaan. Dat is simpelweg te gevaarlijk. Wanneer het geen zelfmoord is, leidt het tot achtereenvolgens marginalisering, zwartmakerij, criminalisering en een meerjarige gevangenisstraf. Zo is keer op keer gebleken. Zygar kijkt indringend terwijl hij dit meedeelt. Hij weet natuurlijk maar al te goed waar hij het over heeft.

Sport en voldoening
Op het moment is Poetin tevreden over hoe het loopt. Hij ziet zichzelf volgens bronnen van Zygar oprecht als invloedrijkste, succesvolste, opvallendste, meest ervaren en meest gerespecteerde wereldleider anno nu. Intern ervaart hij bovendien veel steun. Ook onder de wereldbevolking wordt er aardig positief over hem gedacht. Vanuit waarlijk machtige instituten ligt hij niet onder vuur. Kortom: het loopt momenteel op rolletjes. Volgens Zygar is Poetin bij gebrek aan grote zorgen nu vooral gefocust op het wereldkampioenschap voetbal in 2018. Dat moet doorgaan en een succes worden. Hij heeft er zelfs de atletiekban op de Olympische Spelen in Rio de Janeiro van afgelopen jaar, vanwege van staatswege georganiseerd en gemaskeerd dopinggebruik, commentaarloos voor geslikt. Met een meewarig lachje zegt Zygar dat er serieus een uitgekiend sportbeleid is in zijn vaderland. Economisch beleid is er helaas nauwelijks, voegt hij hieraan toe. Alleen door de reserves loopt de Russische economie dezer dagen niet vast.

 

Na afloop van het interview is er ruimte voor vragen uit het publiek.51X3JQyxKRL._SY344_BO1204203200__1 De aanwezige Russen maken hier gretig van gebruik –in het Russisch. Ik hoor vertwijfeling in hun stemmen. Maar of dat verbouwereerdheid of scepsis is, kan ik niet zeggen. Mijn beeld van Vladimir Poetin en het functioneren van het Kremlin is hoe dan ook behoorlijk bijgesteld. Genuanceerd ook. Het Russische machtscentrum is vooral veel reactiever, stukken minder briljant dan we in het Westen vaak vrezen. Er heerst zelfs geregeld paranoia, vooral tegenover de gewezen aartsrivaal Amerika. En Poetin en de zijnen zijn door hun pragmatisme binnenlands niet eens waarlijk almachtig. Het post-Sovjet-minderwaardigheidcomplex pogen Poetin en co te vereffenen door op opportunistische, agressieve en improviserend doch slinkse wijze groot spel te spelen. Zo trachten ze op mondiaal niveau het respect af te dwingen dat past bij de grootse status waarnaar ze nostalgisch verlangen. Ondertussen laven ze zich aan de macht die ze intern in grote lijnen zeer stevig in handen hebben. En geloven ze in hun eigen regels. Mikhail Zygar heeft op indrukwekkende wijze het Kremlin weten bloot te leggen tegen al het Moskovische absolutisme in. All the Kremlin’s Men zal vermoedelijk grote invloed uitoefenen op hoe het tijdperk Poetin in latere tijden beschouwd zal worden. Uiteraard is dat stukken kritischer dan volgens het Kremlin zelf, maar eveneens veel nuchterder dan volgens de meeste hedendaagse Westerse critici. Zygar heeft Poetin en de zijnen gedemystificeerd. Wat dus ook voor ons Westerlingen zeer vruchtbare inzichten oplevert. Want blijkbaar heeft Poetins queeste voor wereldwijde bewondering ook ons in de luren gelegd, zij het niet op zo'n briljante wijze als we doorgaans plachten te geloven. Gelukkig blijken Zygars inzichten een effectief elixir tegen deze pseudo-betovering. Ook ik vond het derhalve een eer om verslag te mogen doen van de verrijkende beschouwingen, van het verlossende tegengif van deze topjournalist.

 

 

Bemachtig uw exemplaar van All the Kremlin’s Men hier!

Deze avond werd georganiseerd in samenwerking met PEN Vlaanderen en MO* Magazine.

 

 

 

 

 

 

 




 
Openingsuren
van maandag t.e.m. zaterdag
van 9u30 tot 18u.
De Groene Waterman
Wolstraat 7 - Antwerpen
Tel. 03/232.93.94
 

algemene verkoopsvoorwaarden