Payday Loans

Zoek een boek



Mijn winkelwagen


De Groene Waterman. Een huis voor boeken, cultuur en ontmoeting

 
 03 juni 2017
Moge PEN machtiger zijn dan het zwaard. Hoe Vlaamse schrijvers strijden voor schrijvers
Interview met Sven Peeters en Dimitri Bontenakel van PEN Vlaanderen

Door Sjaak Oostenrijk, stagiair MA Taal- en Letterkunde: Nederlands, UA

PENMapSinds de oprichting van Vlaamse PEN-schrijversflat komt er met regelmaat een gevluchte schrijver of een auteur die hier resideert ter interculturele uitwisseling langs bij De Groene Waterman. PEN is een wereldwijde organisatie van schrijvers die zich inzet voor collega’s die het vrije woord niet of beperkt kunnen toepassen. Daarnaast spant ze zich in voor vrede en optimalisering van de internationale verstandhouding. De auteursvereniging ambieert kortom een cultuur van vrede, vrijheid en rechtvaardigheid als basis voor een gunstig creatief klimaat. In het kader hiervan biedt PEN gevluchte schrijvers, journalisten, activisten en theatermakers onderdak en stimuleert ze de internationale uitwisseling van ideeën en literatuur. PEN strijdt dus deels ten behoeve van en deels middels literatuur. De kunst van het woord als smeermiddel voor vrede. PEN International organiseert hiertoe congressen en algemene vergaderingen, waar de 140 afdelingen (zie kaart) samenkomen. Van daaruit worden de prioriteiten van de PEN-comités, de motoren van de organisatie, gesteld. Die zetten vervolgens internationale campagnes en bewustmakingsacties op. Ook vertalen PEN-centra werk van buitenlandse collega’s.

Over PEN sprak ik bestuurslid en freelance schrijver Sven Peeters, van 2011 tot 2016 tevens verantwoordelijk voor de PEN-flat, alsmede de huidige beheerder: romancier Dimitri Bontenakel.

Bij PEN komen idealisme en kunst samen. Voeden die twee elkaar?

Peeters en Bontenakel kijken elkaar aan, waarna de eerstgenoemde het woord neemt: “In zekere zin wel ja. PEN is een plek waar idealisme en kunst elkaar ontmoeten.” Vervolgens trekt Peeters een parallel met zijn baan als tweede-taaldocent, waar hij –volgens Bontenakel zeer bevlogen- maatschappelijk engagement met de kunst van het onderwijzen combineert. Kunst en idealisme hebben eenzelfde soort subtiliteit, komt het duo hierop overeen. Peeters rept zelfs van een ‘perfect huwelijk’.

ICORN_logo_1000Bontenakel legt voorts uit hoe de organisatie van de PEN-flat in feite tussen beide pijlers schommelt. “In een jaar verblijven er in principe twee soorten auteurs.” Daarbij ligt respectievelijk het accent meer op de kunst en meer op het ideaal van een vrije, rechtvaardige wereld. De eerste zes maanden van het jaar komen er meerdere schrijvers op werkbezoek, artiesten in residentie uit andere landen en dikwijls heel andere culturen. In de literatuur die deze categorie residenten hier produceert, komt Vlaanderen of Antwerpen ook zeer geregeld terug, licht Bontenakel toe. De tweede helft van het jaar is voorbehouden aan gedwongen uitwijkelingen. Via het International Cities Of Refuge Network (ICORN) biedt PEN Vlaanderen dan onderdak aan een schrijver, journalist, blogger, dramaturg of (nog weer andersoortig) activist op de vlucht. ICORN, vervolgt de schrijversflatverantwoordelijke, is een internationaal netwerk van engagement, georganiseerd vanuit steden. Aangestuurd vanuit het Noorse Stavanger worden aanmeldingen van bedreigde schrijvers zo goed en kwaad als het gaat verdeeld over steden met een toeverlaat. Normaliter bedraagt zo’n verblijf één à twee jaar. Dat het in Vlaanderen uitzonderlijk een half jaar betreft, komt vaak juist wel goed uit. Tot op heden zijn er via ICORN vier auteurs in de PEN-flat geplaatst, vult Peeters zijn collega aan.

Wat moeten daadwerkelijk uitgeweken residenten van de PEN-flat na hun verblijf?

“Dat verschilt,” zegt Peeters. Hij legt uit dat sommige door ICORN geassisteerde schrijvers uiteindelijk zelfs terug kunnen keren naar het land dat ze ontvlucht zijn. Wanneer hun journalistieke werk tijdens hun vlucht internationale ruchtbaarheid heeft gekregen bijvoorbeeld. Bekendheid van de persoon en diens zaak onder internationale intellectuelen en activisten maakt veel regimes stukken voorzichtiger in hun bejegening van de persoon in kwestie. Zo kan het dat de PEN-resident van afgelopen najaar, de journalist Mikhail Zygar, na het internationaal vestigen van zijn naam inmiddels weer terug heeft kunnen keren naar zijn vaderland Rusland. Andere gevluchte auteurs vragen hier of elders politiek asiel aan, vervolgt Peeters. “Mirze Sakit uit Azerbeidzjan woont nu in Gent” illustreert hij. Sakit, dichter en dissident journalist, verbleef begin 2012 vier maanden in de PEN-schrijversflat, samen met zijn zoon. Daarvoor zat hij bijna drie jaar in de gevangenis wegens kritiek op de autocratische Azerbeidzjaanse president Aliyev.

In hoeverre is vrijheid een voorwaarde voor de creatie van literatuur?

groenBontenakel glimlacht. “Het is geen vereiste,” zegt hij. “Als je rust en gelegenheid hebt, is dat al heel wat,” pakt Peeters over. Het punt is uiteindelijk of er negatieve consequenties aan verbonden zijn, zo stelt hij voorts. ‘Enige vrijheid is wel vereist,’ lijkt hij te willen zeggen. “In totalitaire regimes passen veel schrijvers zelfcensuur toe.” Bontenakel: “dat is het kwalijkste, op de eigen woorden letten”. De laatstgenoemde vervolgt met de stelling dat er in landen waar de persvrijheid aan banden is gelegd, vaak alsnog manieren zijn om zogenaamd verdachte literatuur en andere geschriften te delen. Als voorbeeld haalt hij journalist en mensenrechtenactivist Maxim Efimov aan, die zichzelf uitgeeft en zijn publicaties buiten de reguliere boekhandels verspreid krijgt. “In Rusland heb je spontane boekenmarkten in parken,” illustreert Bontenakel zijn betoog. “Net zoals dat in de Sovjettijd raveplaten in het bos van hand tot hand gingen,” vult Peeters aan. Waarop zijn collega besluit de andere kant van de autoritaire medaille te belichten: hoe lang en agressief de arm van sommige regimes is. “Mirze Sakit wordt hier gewoon bedreigd. Hij wordt dan ineens opgebeld,” haakt Peeters direct in. Hij legt uit dat dienaren of marionetten van dictatoriale staatsapparaten niet zelden dezelfde asielprocedures proberen te doorlopen als gevluchte ‘staatsvijanden’. Soms met succes.

Achteraf reflecteer ik nog even over dit deel van het interview. Totale onvrijheid maakt de schepping van literatuur onmogelijk, concludeer ik. Maar komen de grootste, krachtigste verhalen niet juist voort uit behoorlijke vrijheidsinperking? Is er in een wereld zonder leed en onrecht überhaupt literatuur mogelijk of relevant? Ik had het ze moeten vragen.

Hoe is de samenwerking met De Groene Waterman ontstaan?

Peeters poneert direct dat de samenwerking vrij vanzelfsprekend is: “De Groene Waterman is een begrip binnen literair Antwerpen. Ze hebben steevast voor moeilijkere onderwerpen en schrijvers durven kiezen. Daarnaast speelt de praktische kant mee: de goede ligging, een kelder die perfect is voor lezingen en presentaties. Bovendien is de boekhandel onafhankelijk en laagdrempelig.” Bontenakel vult hem aan: “het assortiment bevat ook boeken die onze auteurs interesseren en zouden kunnen schrijven”. “Het idealisme komt natuurlijk ook overeen,” rijgt Peeters nog aan de opvallend vlotte opsomming van het PEN-duo. Als laatste reden noemt hij het ruime Engelstalige aanbod.

Wat is de rol van PEN Vlaanderen heden ten dage wat vertalingen en publicaties van gevluchte auteurs betreft?

Cover-Oever-Compleet“Er is de wens en er is de werkelijkheid,” verkondigt Bontenakel met een grimas. “Er blijft veel liggen,” vult Peeters aan. Maar natuurlijk krijgt PEN Vlaanderen ook een hoop wel gedaan. Zo is er het zijproject PEN Polyfoon. Auteurs van elders die hier woonachtig zijn worden binnen dat project gecoacht met als doel ze op weg te helpen binnen de Vlaamse literaire wereld, legt Peeters uit. Daarnaast is er subsidie beschikbaar voor vertaling van hun werk naar het Nederlands. Doormiddel van gebundelde publicaties van deze gemigreerde schrijvers en voorleesavonden waarop zij optreden, biedt PEN hen een podium. “De tweede PEN Polyfoon-uitgave, Aan de andere oever van het verlangen, wordt momenteel zelfs vertaald naar het Arabisch,” voegt Bontenakel toe. Peeters vervolgt: “bij PEN Polyfoon werken we verder samen met Gierik & Nieuw Vlaams Tijdschrift. Om het nummer krijgt iemand uit onze poel daarin de ruimte”. Helaas is er in het algemeen vaak geen geld voor vertalingen, bespiegelt hij vervolgens. “Een eigen uitgeverij is haast nodig,” besluit Bontenakel met opnieuw het gelaat op bitterzoet.

Internationaal neemt de persvrijheid af en neemt het aantal moorden op activisten toe. Wat behelst PEN’s internationale strijdplan daartegen ongeveer?

Bontenakel: “vanuit Londen, waar PEN International gevestigd is, worden acties gedelegeerd. Dit gebeurt middels comités, waarvan het Writers In Prison Committee (WIPC) het bekendst is.” Peeters geeft aan dat er veel aandacht is voor buitenlandse mensenrechtenschendingen jegens schrijvers en activisten. “Op 23 mei gaan we protesteren voor de ambassade van Saoedi-Arabië tegen de veroordeling van Ashraf Fayadh. Die moet vijftig zweepslagen tegemoet zien wegens vermeende godslastering. Het is belangrijk dat we dit soort zaken onder de aandacht blijven brengen.” Deze WIPC-casus bestrijdt PEN onder andere met korte activistische gedichten van vijftig woorden -één voor elke zweepslag- die vervolgens gebundeld worden. Dit laatste is op initiatief van Sven Cooremans, blijkt uit Peeters’ uiteenzetting. Bontenakel vindt het vervolgens tijd voor een kanttekening: “we werken natuurlijk met vrijwilligers. Daardoor bots je op een gegeven moment op grenzen.” Peeters onderschrijft dit: “omtrent het ontslag van Rashida Lamrabet [bij het Interfederaal Gelijkekansencentrum Unia] hebben we vooralsnog bijvoorbeeld minder kunnen doen”. Toch is PEN Vlaanderen internationaal gezien een zeer actieve afdeling, verzekert Peeters me. En hooggewaardeerd binnen PEN. Ter vergelijking: de meest afdelingen hebben om te beginnen al geen residentie.

Ondanks dat Sven Peeters een volgende afspraak moet halen, vraagt het tweetal of ik nog een vraag heb. Dat die lang en nogal filosofisch is, blijkt hen niet te deren, waarop ik hem afvuur.

PEN is gestoeld op de in beginsel Westerse liberaal-humanistische waarden, op het Verlichte denken, maar predikt wereldvrede en internationaal wederzijds respect. Dat heeft iets paradoxaals. Moeten veel plekken op Aarde nog ‘verlicht’ worden of is het probleem dat veel landen vastzitten in een houdgreep van totalitarisme?

In weerwil van mijn waarschuwing glimlachen Bontenakel en Peeters breeduit. Om daarop snel weer ter zake te komen. Peeters: “misschien denken we soms iets te gemakkelijk dat we de juiste richting op gaan. Soms ligt het echter niet zo eenvoudig.” Hij haalt de uitspraak van Gwendolyn Rutten aan dat ‘onze manier van leven’ superieur is. ‘Arrogant toch?’ zeiden Peeters en Bontenakel op café met voormalig PEN-flatgast Adnan Adil. De Irakese dichter was het tot hun verbazing echter eens met Rutten. “Hij komt natuurlijk uit een dictatuur,” verklaart Peeters. Je moet culturele verschillen inderdaad ook niet volledig relativeren, denk ik zonder het uit te spreken. “Het gaat er vooral om dat we de vrijheid van meningsuiting verdedigen,” stelt Bontenakel. Aan de hand van Charlie Hebdo geeft hij aan dat het niet verboden moet worden om te schofferen en te beledigen, maar dat er evenmin argeloos op wansmakelijkheid gereageerd dient te worden. Peeters vult zijn collega aan door de kerngedachte van Johan Op de Beecks publicatie De Bedreigde Vrijheid op tafel te werpen: je moet kunnen beledigen. En dus beledigd kunnen worden. Maar de polarisatie is te sterk, stelt hij. Daardoor lijkt de belediging veel doordringender. “In het huidige publieke debat is hysterie niet meer weg te denken. Net zoals een Facebook-feed werken grote delen van de maatschappij zelfbevestigend, dezer dagen.” Een respectvolle, ontspannen discussie onder het genot van een kop koffie is een zeldzaamheid geworden, aldus Peeters. Bontenakel lacht: “zelfs tussen PEN-medewerkers kan dit tot problemen leiden!” Gelukkig staat dit PEN Vlaanderen niet in de weg om een constructieve en vaak buitengewoon elegante bijdrage te leveren aan een betere wereld. Om mee te bouwen aan een wereld die mooier is volgens bijna elke ideologie of denktraditie.

 

Wilt u meer weten over PEN Vlaanderen? Of wilt u de vereniging steunen? Bezoek dan de website.

Aan de andere oever van het verlangen is te vinden in onze winkel.




 
Openingsuren
van maandag t.e.m. zaterdag
van 9u30 tot 18u.
De Groene Waterman
Wolstraat 7 - Antwerpen
Tel. 03/232.93.94
 

algemene verkoopsvoorwaarden